Хасталыкълар 3 миллиардкъа якъын ве даа чокъ хасталыкъны ёкъ этмезден эвель, бу терек санайылашкъан Американы къурмагъа ярдым этти. Оларнынъ гъайып олгъан шан-шуретини къайтармакъ ичюн, табиатны къучакълагъан ве тюзетмек керек ола биле.
1989 сенеси бир вакъыт Герберт Дарлингге телефон кельди: бир авджы онъа Нью-Йоркнынъ гъарбындаки Зор вадийсинде Дарлингнинъ мулькюнде юксек американ кештан терегине расткельгенини айтты. Дарлинг бир вакъытлары кешниш бу ердеки энъ муим тереклерден бири олгъаныны биле эди. О, бир ярым асырдан зияде вакъыт девамында олюмли мантар бу тюрни деерлик ёкъ этмеге аз къалгъаныны да биле эди. Авджынынъ джанлы кестане корьгени акъкъында хаберини эшиткенде, кестаненинъ кевдеси эки фут узунлыгъында олып, беш къатлы бир бинагъа барып етти, шубеленди. — О, бунынъ не олгъаныны бильгенине инангъанымдан эмин дегилим, — деди Дарлинг.
Дарлинг терекни тапкъанда, эфсаневий бир сымагъа бакъкъан киби олды. О: «Бу нумюне япмакъ ойле догъру ве мукеммель эди-бу пек яхшы эди», — деди. Лякин Дарлинг терекнинъ ольгенини де корьди. 1900-инджи сенелернинъ башындан башлап, оны айны шу эпидемия урды, тахминен, бойле хасталыкълардан 3 миллиард ве зияде адамнынъ олюмине себеп олды. Бу земаневий тарихта эсасен тереклерни ёкъ этеджек инсан тарафындан даркъалгъан биринджи хасталыкътыр. Дарлинг, эгер о терекни къуртара бильмесе, ич олмагъанда, онынъ урлукъларыны къуртараджагъым, деп тюшюнди. Тек бир меселе бар: терек бир шей япмай, чюнки якъын ерде оны тозландыра бильген башкъа кештан тереклери ёкъ.
Дарлинг — меселелерни чезмек ичюн муэндис усулларыны къуллангъан муэндис. Эртеси июнь айында, терекнинъ ешиль чатырманлыгъына ачувлы сары чечеклер дагъылгъанда, Дарлинг огренген башкъа бир кештан терекнинъ эркек чечеклеринден алынгъан атылгъан тознен атылгъан джебе силаларыны толдурды ве шимальге ёл алды. Бир ярым саат вакъыт кечти. О, терекни кирагъа алынгъан вертолёттан аткъан. (О, исрафкъа пара бере бильген мувафакъиетли къуруджылыкъ ширкетини идаре эте.) Бу гъайрет мувафакъиетсиз олды. Эртеси сене Дарлинг кене тырышты. Бу сефер огълунен берабер скелетни тёпенинъ тёпесиндеки кештанларгъа чекип, эки афтадан зияде вакъыт ичинде 80 фут юксекликте платформа къурдылар. Джаным чамургъа чыкъып, башкъа бир кештан терегининъ устюндеки къурт киби чечеклернен чечеклерни сюртти.
О кузьде Дарлинг терекнинъ пытакъларындан ешиль тикенлернен къаплангъан бурюшиклер чыкъты. Бу тикенлер ойле къалын ве кескин эдилер ки, оларны кактуслар деп янълыш анъламакъ мумкюн эди. Оракъ юксек дегиль, 100-ге якъын джевиз бар, амма Дарлинг бир къач джевиз сачты ве умютни бекледи. О, достларынен берабер Нью-Йорк девлет университетининъ Сиракуз шеэриндеки экология ве орманджылыкъ мектебининъ эки терек генетиклери Чарльз Мейнард ве Уильям Пауэллнен де багъландылар (Чак ве Билл вефат эттилер). Якъында олар анда алчакъ бюджетли кешниш араштырма лейхасыны башладылар. Дарлинг оларгъа бир къач кешниш берди ве алимлерден оларны къайтармакъ ичюн оларны къулланмакъ мумкюнми, деп сорады. Дарлинг: «Бу пек буюк шей киби корюне», — деди. «Бутюн шаркъий АКъШ». Лякин бир къач йылдан сонъ озь тереги ольди.
Авропалылар Шималий Америкада ерлешип башлагъанындан берли, къытанынъ орманлары акъкъында икяе чокътан-чокъ гъайып олды. Лякин Дарлингнинъ теклифи шимди чокълары тарафындан икяени текрарлап башламакъ ичюн энъ перспективли имкянлардан бири оларакъ сайыла – бу йылнынъ башында Темплтон дюнья хайрие фонду Мейнард ве Пауэллнинъ лейхасыны къойды. Бу университетке багъышлангъан энъ буюк бир бахшыш эди. Генетиклернинъ араштырмалары экологларны янъы ве базыда къолайсыз шекильде перспективагъа бакъмагъа меджбур эте, табиат дюньясында тюзетмек ич де сагълам Эдем багъчасына къайтмакъ демек дегиль. Даа догърусы, бу бизим бойнумызгъа алгъан рольни къучакълагъанымыз демек ола биле: эр шейнинъ, шу джумледен табиатнынъ да муэндиси.
Кештан япракълары узун ве тишли, япракънынъ меркезий дамарына аркъа-аркъагъа багълангъан эки кичик ешиль тегерчик лезети киби корюнелер. Бир уджунда эки япракъ сапкъа багълангъан. О бир уджунда кескин удж мейдангъа кетире, о, чокъ вакъыт янгъа эгильген. Бу бекленильмеген шекиль ормандаки сессиз ешиль ве къум дюльберликлерини кесип кече, кезинтиге чыкъкъанларнынъ инанылмаз хаяллары адамларнынъ дикъкъатыны уянта, бир вакъытлары чокъ къудретли тереклер олгъан ормандан кечкен сеяатларыны хатырлата.
Тек эдебият ве хатырлав ярдымынен биз бу тереклерни толусынен анълап олурмыз. Бир вакъытлары Америка кешниш ишбирликчилери фондунынъ идаре мудири Люсиль Гриффин бойле язгъан эди: анда ойле зенгин кешнишлерни корерсинъ ки, баарьде терек устюндеки къаймакълы, сызыкълы чечеклер «тёпенинъ янындан ашагъы йыкъылгъан копюкли далгъалар киби», къартбабанынъ хатырлавларына кетире. Кузьде терек кене патлайджакъ, бу сефер тикенли бурюшиклер татлылыкъны къапатаджакъ. «Кешнишлер пишкен сонъ, къышта ярым бушель джыйдым», — деп яза «Вальден»де джанлы Торо. «О мевсимде о вакъытта Линкольннинъ сонъсуз кештан орманында кезинмек пек эеджанлы эди».
Кешнишлер пек ишанчлы. Бир къач йыл ичинде тек джевиз тюшкен эмен тереклеринден фаркълы оларакъ, кештан тереклери эр кузьде чокъ джевиз махсулаты бере. Кешнишнинъ азырланмасы да къолай: къабугъыны чыкъарып, чигильдек ашамакъ мумкюн. (Дубиль мадделернен зенгин олгъан джевизлерни къулланып бакъынъыз-я да япманъ.) Кешнишни эр кес ашай: кийик айван, тыртыр, аюв, къуш, инсан. Койлюлер домузларыны йиберип, орманда семирип башлайлар. Рождество байрамында дагълардан шеэрге кешниш толу поездлер дёгюле эдилер. Эбет, оларны керчектен де атеш якъты. «Базы ерлерде фермерлер кешниш сатувындан бутюн кой ходжалыгъы махсулатларындан зияде келир алалар, дейлер», — дей сонъра Мейнард ве Пауэлл чалышкъан мектепнинъ биринджи деканы Уильям Л. Брей. 1915 сенеси язылгъан.Халкъ терегидир, чокъусы орманда осе.
О, тек аштан гъайры даа чокъ шейлерни теминлей. Кештан тереклери 120 футкъадже котериле биле, биринджи 50 футны исе пытакълар ве тююмлер бозмай. Бу агъач кескенлернинъ арзусыдыр. О, не энъ дюльбер, не де энъ къавий агъач олмаса да, пек тез осе, хусусан, кесильген сонъ янъыдан оськенде ве чюрюмегенде. Демирёл багълары ве телефон диреклерининъ къаттылыгъы эстетикадан зияде олгъаны ичюн, Кештан санайылашкъан Американы къурмагъа ярдым этти. Кештандан япылгъан бинълернен анбарлар, одачыкълар ве кильселер шимди де туралар; бир муэллиф 1915 сенеси бу АКъШ-та энъ чокъ кесильген терек чешити олгъаныны эсаплады.
Шаркънынъ чокъусында-тереклер Миссисипиден Менгедже, Атлантика ялысындан Миссисипи озенинедже денъише-кешнишлер де олардан биридир. Амма Аппалачи дагъларында бу балабан терек эди. Бу дагъларда миллиардларнен кешниш яшай.
Fusarium wilt ильк кере бир чокъ америкалыларнынъ къапусы олгъан Нью-Йоркта пейда олгъаны уйгъундыр. 1904 сенеси Бронкс айванат багъчасында гъайып олмакъ къоркъусында олгъан кештан терекнинъ къабугъында аджайип бир инфекция тапылды. Тедкъикъатчылар бактериаль бузлавны догъургъан мантар (сонъра Cryphonectria parasitica деп адландырылды) импорт япон тереклерине даа 1876 сенеси кельгенини тез бельгиледилер.(Адет узьре, бир тюрнинъ кирсетильмеси ве ачыкъ-айдын проблемлернинъ тапылмасы арасында вакъыт кечикмеси ола).
Тезден бир къач штаттаки адамлар тереклернинъ ольгенини бильдирдилер. 1906 сенеси Нью-Йорк небатат багъчасынынъ микологы Уильям А. Мюррил бу хасталыкъ акъкъында биринджи ильмий макъалени бастырды. Мюрьель бу мантар кештан терекнинъ къабугъында сары-къырмызы пускюртюв инфекциясыны догъургъаныны, сонъунда оны агъач этрафында темиз япкъаныны къайд этти. Къабукъ астындаки къабукъ савутларында гъыдалы мадделер ве сув энди ашагъы-юкъары акъып оламагъан сонъ, олюм юзюги устюндеки эр шей ольеджек.
Базы адамлар ормандан гъайып олгъан терекни тасавур этип оламайлар-я да башкъалары тасавур этмесини истемейлер. 1911 сенеси Пенсильваниядаки «Собер Парагон Кештан Фарм» бала багъчасы ширкети бу хасталыкъ «тек къоркъу дегиль» деп сая эди. Месулиетсиз журналистлернинъ узун муддетли омюри. 1913 сенеси ферма къапатылды.Эки йыл эвельси Пенсильванияда кештан хасталыкълары боюнджа комитет топланды, 275 бинъ АКъШ доллары (о вакъытта бу пек буюк пара) сарф этмеге вазифе берильди ве бу агърыгъа къаршы курешмек ичюн тедбирлер алмакъ ичюн вазифелер пакетини илян этти, шу джумледен, хусусий мульк тереклерини ёкъ этмек акъкъыны да. Патологлар янгъыннынъ огюне кечюв тесирини мейдангъа кетирмек ичюн эсас инфекциянынъ огюндеки бир къач километр узакълыкътаки бутюн кештан тереклерини чыкъармакъны тевсие этелер. Лякин бойле чыкъа ки, бу мантар зарарланмагъан тереклерге секирип ола, онынъ споралары исе ель, къушлар, боджеклер ве адамлар тарафындан зарарлана. Пландан вазгечтилер.
1940 сенесине къадар деерлик ич бир буюк кешниш хасталанмады. Бугунь миллиардларнен долларнынъ къыймети ёкъ этильди. Фузариум топракъта яшап оламагъаны ичюн, кештан тамырлары осьмеге девам этелер, оларнынъ 400 миллиондан зиядеси даа орманда къалмакъта. Лякин Fusarium wilt озь саибине буюк зарар кетирмейип, яшагъан эмен терекинде сув хавузы тапты. Андан о, тезден янъы кешниш пытакъларына даркъала ве оларны ерге къайтарып йыкъа, адет узьре, олар чечекленюв дереджесине кельмезден чокъ эвель.
Агъач санайысы альтернатив ёллар тапты: эмен, чам, джевиз ве куль. Кештан тереклерине таянгъан даа бир буюк санайы олгъан дубиль синтетик дубиль мадделерге кечти. Бир чокъ фукъаре фермерлер ичюн денъиштирмеге бир шей ёкъ: башкъа ич бир догъма терек фермерлерни ве оларнынъ айванларыны сербест, ишанчлы ве бол калория ве акъсиллернен темин этмей. Кештан агъырувы Аппалачилернинъ озюни озьлери теминлеген кой ходжалыгъынынъ умумий бир амелиятыны биттиргенини айтмакъ мумкюн, бу ердеки адамларны ачыкъ-айдын бир сечим япмагъа меджбур эте: комюр шахтасына кирмеге я да узакъкъа кочип кетмеге меджбур эте. Тарихчы Дональд Дэвис 2005 сенеси бойле язгъан эди: «Кештанларнынъ олюми себебинден бутюн дюнья ольди, Аппалачи дагъларында дёрт асырдан зияде олгъан сагъ къалув адетлери ёкъ этильди».
Пауэлл Аппалачи ве кештанлардан узакъта осьти. Бабасы авиацияда хызмет эте ве къорантасына: Индиана, Флорида, Алмания ве Мериленд штатынынъ шаркъий ялысына кочип келе. О, озь омюрини Нью-Йоркта кечирсе де, чыкъышларында Орта Гъарпнынъ ачыкълыгъы ве Дженюпнинъ индже, лякин сезильген тарафдарлыгъы сакъланып къалды. Онынъ саде адабетлери ве саде тикиш услюби бири-бирини толдура, сонъсуз корюнген плед кольмек айланмасы олгъан джинсы урбалары тасвирлене. Онынъ энъ севимли интерьекциясы «вау».
Пауэлл генетика профессоры онъа озь боджек ве хасталыкъларнынъ профилактикасы имкянларыны чыкъара бильген генетик джеэттен денъиштирильген осюмликлер эсасында янъы, даа ешиль кой ходжалыгъы умютини ваде этмегендже, ветеринар олмагъа планлаштыра. «Мен тюшюндим, вау, озюнъни зарарлы осюмликлерден къорчалай бильген осюмликлер япмакъ яхшы дегиль, оларгъа ич бир тюрлю пестицидлер сепмек керекмейми?» — деди Пауэлл. «Эбет, къалгъан дюнья да айны фикирге уймай».
Пауэлл 1983 сенеси Юта штаты университетининъ аспирантурасына кельгенде, бунъа къаршы чыкъмады. Лякин о, тесадюфен биологнынъ лабораториясына къошулды, о, мантарны зайыфлата бильген вирус узеринде чалыша эди. Оларнынъ бу вирусны къулланмакъ тырышувлары айрыджа яхшы кечмеди: о, теректен терекке озь-озюнден даркъалмай эди, шунынъ ичюн оны онларнен айры мантар чешитлерине уйдурмакъ керек олды. Бунъа бакъмадан, Пауэлл балабан терекнинъ йыкъылмасы акъкъында икяеге мефтюн олып, инсан тарафындан япылгъан фаджиалы янълышларнынъ пейда олувы ичюн ильмий чезимни кетирди. О: «Дюнья боюнджа кочип юрген малларымызны ярамай идаре этмек себебинден, биз тенкъидий оларакъ хасталыкъ кетирген махлюкъларны ичериге кетирдик», — деди. "Мен тюшюндим: Вай, бу меракълы. Оны къайтармакъ шансы бар".
Пауэлл гъайыпларны ёкъ этмек ичюн япылгъан биринджи арекет дегиль эди. Америка кешнишлери гъайып олмагъа меджбур олгъаны анълашылгъан сонъ, USDA бу тюр Америка кешнишининъ ерини ала биледжегини анъламакъ ичюн, солмагъа даа даянгъан къардаш огълу олгъан къытай кешниш тереклерини сачмагъа тырышты. Лякин кешнишлер энъ чокъ тышкъа осьелер, мейва тереклеринден зияде мейва тереклерине бенъзейлер. Оларны орманда эмен тереклери ве башкъа Америка девлери къарылгъач эте эдилер. Оларнынъ осьмеси тыкъыла, я да олар садедже олелер. Алимлер АКъШ ве Къытайдан кельген кешнишлерни де бераберликте осьтюрмеге тырыштылар, экисининъ де мусбет хусусиетлерине малик терек чыкъармакъ умютинде эдилер. Укюметнинъ арекетлери мувафакъиетсиз олды ве ташланды.
Пауэлл сонъунда Нью-Йорк девлет университетининъ экология ве орманджылыкъ мектебинде чалышты, анда о, лабораторияда тереклер сачкъан генетик Чак Мейнарднен таныш олды. Ялынъыз бир къач йыл эвельси алимлер ильк генетик джеэттен денъиштирильген осюмлик токъумасыны яраттылар – эр анги бир тиджарет къулланувындан зияде техникий нумайышлар ичюн тютюнге антибиотиклерге къаршы турмакъны берген генни къоштылар. Мейнард (Мейнард) янъы технологияларнен огърашып башлады, айны вакъытта онен багълы файдалы технологияларны къыдырды. О вакъытта Дарлингнинъ бир къач урлугъы ве бир вазифеси бар эди: Америка кешнишлерини тюзетмек.
Бинъ йыллар девамындаки аньаневий осюмликлерни осьтюрюв амелиятында фермерлер (ве якъын алимлер) истеген чизгилерге малик олгъан сойларны къарыштырдылар. Сонъра, генлер табиий шекильде бири-бирине къарышып, адамлар кейфиетли-буюк, лезетли мейва я да хасталыкъларгъа къаршы турмакъ ичюн перспективли къарышмаларны сечип алалар. Адет узьре, махсулатны чыкъармакъ ичюн бир къач несиллер керек ола. Бу джерьян яваш ве бираз къарышыкъ кече. Дарлинг бу усул онынъ кийик табиаты киби яхшы терек чыкъарырмы экен, деп тюшюнди. О манъа: «Мен беллесем, биз даа яхшы япып олурмыз», — деди.
Генетик инженерия буюк незарет демектир: белли бир ген багълы олмагъан тюрден кельсе биле, оны белли бир макъсатнен сечип алмакъ ве башкъа организмнинъ геномына кирсетмек мумкюн. (Чешит тюрлерден генлери олгъан организмлер «генетик джеэттен денъиштириле».Сонъки вакъытларда алимлер макъсадлы организмлернинъ геномыны догърудан-догъру денъиштирмек усулларыны ишлеп чыкътылар.) Бу технология мисли корюльмеген догърулыкъ ве тезлик ваде эте. Пауэллнинъ фикриндже, бу, о, «деерлик мукеммель тереклер» деп адландыргъан Америка кешнишлерине пек келише-къавий, узун ве аш менбаларынен зенгин, тек пек конкрет бир тюзетювни талап эте: бактериялы бузлавгъа къаршы турмакъ.
Урьметли разым. О: «Бизим ишимизде муэндислер олмакъ керек», — деди. «Къуруджылыкътан къуруджылыкъкъадже бу тек бир чешит автоматизациядыр».
Пауэлл ве Мейнарднынъ тахминлерине коре, къаршылыкъ косьтерген генлерни тапмакъ, оларны кештан геномына къошмакъ ичюн технологияны ишлеп чыкъмакъ ве сонъра оларны осьтюрмек ичюн он йыл керек ола биле. «Биз тек тахмин этемиз, — деди Пауэлл. "Кимсенинъ мантаргъа къаршы турувыны берген генлери ёкъ. Биз керчектен де бош ерден башладыкъ".
Дарлинг 1980-инджи сенелернинъ башында къурулгъан тиджарет дегиль тешкиляты олгъан «Американ кештан» фондундан ярдым сорады. Онынъ ёлбашчысы онъа эсас оларакъ гъайып олгъаныны айтты. Олар гибридизациягъа берильгенлер ве экологларнынъ къаршылыгъыны къозгъагъан генетик инженерия акъкъында айдынлыкъта къалалар. Шунынъ ичюн Дарлинг генетик инженерия ишини паранен темин этмек ичюн озь тиджарет дегиль тешкилятыны яратты. Пауэлл тешкилят биринджи чекни Мейнард ве Пауэллге 30 бинъ долларгъа язгъаныны айтты. (1990 сенеси миллий тешкилят исляат япты ве «Дарлинг»нинъ айрылыкъчы группасыны озь биринджи девлет тармагъы оларакъ къабул этти, амма базы азалары генетик инженериягъа даа шубелендилер я да бутюнлей душман эдилер).
Мейнард ве Пауэлл иш еринде. Деерлик шу ань оларнынъ тахминли джедвели керчек олмагъаныны исбат этти. Биринджи маниа — лабораторияда кешнишни насыл осьтюрмек кереклигини тюшюнип чыкъмакъ. Мейнард кешниш япракъларыны ве осьюв гормоныны тёгерек ашагъы пластик петрий савутында къарыштырмагъа тырышты, бу усул чингенелерни осьтюрмек ичюн къулланыла. Бу керчек олмагъан шей олып чыкъа. Янъы тереклерде махсус улькелерден тамыр ве саплар пейда олмайджакъ. Мейнард: «Мен кештан тереклерини ольдюрювде дюнья лидерим», — деди. Джорджия университетининъ араштырмаджысы Скотт Меркл (Скотт Меркль) ниает, Мейнардкъа инкишаф басамакътаки эмбрионлардаки тозланувдан невбеттеки Осюмлик кешнишлерине насыл кечмек кереклигини огретти.
Догъру генни тапмакъ-Пауэллнинъ иши-де къыйын олгъаныны исбатлады. О, бир къач йыл девамында бакъа генлерине эсаслангъан антибактериаль бирикмени араштырды, амма джемаат бакъа олгъан тереклерни къабул этмейджеги акъкъында хавфланып, бу бирикмеден вазгечти. О, кешнишлерде бактериялы бузлавгъа къаршы генни де къыдырды, амма терекни къорчаламакъ ичюн чокъ генлер иштирак эте (олар энъ аздан алты генни айырдылар). Сонъра, 1997 сенеси, бир аркъадашым ильмий корюшювден къайтып, тезис ве презентацияны къайд этти. Пауэлл «Трансген осюмликлерде оксалат оксидазанынъ экспрессиясы оксалат ве оксалат чыкъаргъан мантарларгъа къаршы турмакъны теминлей» серлевасыны къайд этти. Пауэлл озь вирус араштырмаларындан бильди ки, солгъан мантарлар кештан къабугъыны ольдюрмек ве оны къолай азырламакъ ичюн оксалик кислотасыны чыкъаралар. Пауэлл анълады ки, эгер кешниш озь оксалат оксидазасыны (оксалатны парчалай бильген махсус акъсил) чыкъарып олса, о вакъыт о, озюни къорчалап олур. О: «Бу меним «Эврика» анъым эди», — деди.
Мегер, бир чокъ осюмликлерде оксалат оксидаза чыкъармагъа имкян берген ген бар. Чыкъыш япкъан араштырмаджыдан Пауэлл богъдайнынъ бир вариантыны алды. Аспирант Линда Полин МакГуиган генлерни кештан эмбрионларына атмакъ ичюн «ген силясы» технологиясыны мукеммеллештирди, оны эмбрионнынъ ДНК-сына къоймакъ мумкюн олгъанына умют этти. Ген вакътынджа эмбрионда къалды, сонъра гъайып олды. Тедкъикъатчылар бу усулдан вазгечип, чокътан башкъа организмлернинъ ДНК-сыны кесмек ве оларнынъ генлерини кирсетмек усулыны ишлеп чыкъкъан бактериягъа кечтилер. Табиатта микроорганизмлер генлерни къошалар, олар эв саибини бактериялы аш япмагъа меджбур этелер. Генетиклер бу бактериягъа алим истеген эр бир генни кирсетмек ичюн уджюм эттилер. МакГуиган кештан эмбрионларына богъдай генлерини ве маркер акъикъатларыны ишанчлы шекильде къошмакъ къабилиетини къазанды. Акъны микроскоп ярдымынен нурландыргъанда, о ешиль ярыкъ чыкъараджакъ, бу исе мувафакъиетли кирсетильгенини косьтере. (Команда тезден маркер акъикъатларыны къулланмакъны токътатты-кимсе парылдай бильген терекни истемей эди.) Мейнард бу усулны «дюньядаки энъ зариф шей» деп адландырды.
Вакъыт кечтикче, Мейнард ве Пауэлл кештан джыйма линиясыны къурдылар, о шимди 1960-нджы сенелери кирпичтен къурулгъан мухтешем орманджылыкъ араштырма бинасынынъ бир къач къатына, эм де мектеп тышындаки парылдагъан янъы «Биотехнология акселераторы» объектине узана. Бу джерьянда башта генетик джеэттен бир-бирине бенъзеген улькелерден оськен эмбрионларны сечип алмакъ керек (лабораторияда яратылгъан эмбрионларнынъ чокъусы буны япмай, шунынъ ичюн клонлар яратмакънынъ файдасы ёкъ) ве богъдай генлерини кирсетмек керек. Эмбриональ укюретлер, агар киби, сув осюмликлеринден чыкъарылгъан пудингке бенъзеген маддедир. Эмбрионны терекке чевирмек ичюн, араштырмаджылар онъа осьюв гормоныны къоштылар. Кучьлю люминесцент лампа астындаки рафкъа тамырсыз кичкене кештан тереклери олгъан юзлернен куб шекилиндеки пластик савутларны къоймакъ мумкюн. Ниает, алимлер тамырландырув гормоныны къойып, озьлерининъ асыл тереклерини топракънен толдурылгъан чанакъларгъа сачтылар ве арарет идаре этильген осьюв одасына къойдылар. Лабораториядаки тереклернинъ тышарыда ярамай вазиетте олгъаны тааджипли дегиль. Онынъ ичюн араштырмаджылар оларны кийик тереклернен чифтлештирдилер ве тарла сынавлары ичюн даа къатты, лякин даа къаршы тургъан нумюнелер чыкъардылар.
Эки яз эвельси Пауэллнинъ лабораториясында аспирант Ханна Пилки манъа буны насыл япмакъ кереклигини косьтерди. О, бактерияларнынъ бузлавыны догъургъан мантарны кичик пластик петрий савутында осьтюрди. Бу къапалы шекильде ачувлы порталакъ патоген яхшы тарафлы ве деерлик дюльбер корюне. О, кутьлевий олюм ве ёкъ этиджиликнинъ себеби олгъаныны тасавур этмек къыйын.
Ер устюндеки зирафе ерге тиз чёкип, кичкене фиданнынъ беш миллиметрлик къысмыны бельгиледи, скальпельнен учь кере догъру кесик япты ве ярагъа бузлав сюртти. Оларны пластик пленка парчасынен муурледи. О: «Бу лента киби», — деди. Бу къаршылыкъ косьтермеген «незарет» терек олгъанындан, о, порткъакъ инфекциясы емленген ерден тез даркъаладжагъыны ве сонъунда кичик сапларны сарып аладжагъыны беклей. О манъа эвельден тедавийлеген богъдай генлери олгъан бир къач терекни косьтерди. Инфекция тек кесикнен сынъырлана, меселя, кичик агъызгъа якъын олгъан индже порталакъ дудакълар.
2013 сенеси Мейнард ве Пауэлл «Трансген араштырмалар»да мувафакъиет къазангъанларыны илян эттилер: Америка кешниш хасталыгъы тапылгъанындан 109 йыл кечкен сонъ, олар озь-озюни къорчалагъан киби корюнген Тереклерни яраттылар, атта оларгъа буюк дозаларда солгъан мантарлар уджюм этселер биле. Оларнынъ биринджи ве энъ джесюр хайриеджисининъ шерефине о, 250 бинъ долларгъа якъын пара къойды, араштырмаджылар исе тереклерге онынъ адыны къойып башладылар. Бунъа «Дарлинг 58» дейлер.
Америка кештан фондунынъ Нью-Йорк федерациясынынъ йыллыкъ топлашувы 2018 сенеси октябрь айында ягъмурлы раатлыкъ куню Нью-Пальц шеэрининъ тышындаки саде бир отелде олып кечти.Бир ерге 50-ге якъын адам топланды. Бу корюшюв къысмен ильмий корюшюв, къысмен де кештан алмашув корюшюви эди. Кичик бир топлашув одасынынъ артында азалары джевиз толу «Зиплок» торбаларыны денъиштирдилер. Бу корюшюв 28 йыл ичинде биринджи кере Дарлинг я да Мейнард кельмеген эди. Сагълыкъ меселелери оларнынъ экисини де узакълаштырды. «Биз буны чокътан берли япамыз, деерлик эр йыл олюлер ичюн сустыкъ», — деди манъа клубнынъ президенти Аллен Николс. Бунъа бакъмадан, кейф даа оптимист: генетик джеэттен денъиштирильген терек йыллар девамында агъыр хавфсызлыкъ ве эффективлик сынавларындан кечти.
Бёлюмнинъ азалары Нью-Йорк штатында яшагъан эр бир балабан кештан терекнинъ вазиети акъкъында тафсилятлы малюмат бердилер. Пилькей ве дигер аспирантлар тозчыкъны насыл топламакъ ве сакъламакъ кереклигини, ички ярыкълар астында кешнишлерни насыл этип осьтюрмек кереклигини, тереклернинъ омюрини узатмакъ ичюн топракъны насыл этип копек инфекциясынен толдурмакъ кереклигини таныштырдылар. Чокъусы озь тереклерини тозландыргъан ве осьтюрген кешью кокюсли адамлар яш алимлерге суаллер къойдылар.
Боуэлл ерге ятты, бу баб ичюн ресмий олмагъан униформа киби корюнген шейни кийди: джинсы урбагъа тыкъылгъан боюнлы кольмек. Онынъ бир фикирли макъсады — Герб Дарлингнинъ кешнишлерни къайтармакъ макъсады этрафында тешкиль этильген отуз йыллыкъ иши — академик алимлер арасында сийрек расткеле, олар беш йыллыкъ пара девиринде зияде араштырмалар кечирелер, сонъра исе Умютли нетиджелер тиджаретке чыкъармакъ ичюн башкъаларына теслим этиле. Пауэллнинъ экология ве орманджылыкъ болюгиндеки меслекдеши Дон Леопольд манъа: «О пек дикъкъатлы ве тертипли», — деди. "О, перделерни кийип чыкъа. Оны башкъа шейлер шашырмай. Тедкъикъатлар ниает илерилеген сонъ, Нью-Йорк девлет университетининъ (SUNY) идареджилери онен багъландылар ве университет ондан файдалансын деп, онынъ терекке патент сорадылар, амма Пауэлл ред этти. О, генетик джеэттен денъиштирильген тереклер бу сервив адамларнынъ кештанына бенъзегенини айтты.
Амма о, оларны тенбиеледи: техникий маниаларнынъ чокъусыны енъген сонъ, генетик джеэттен денъиштирильген тереклер энди энъ буюк сынавгъа огърай биле: АКъШ укюмети. Бир къач афта эвельси Пауэлл генетик джеэттен денъиштирильген осюмликлерни тасдикъламакъ ичюн месуль олгъан АКъШ кой ходжалыгъы назирлигининъ айванлар ве осюмликлернинъ сагълыгъыны тешкерюв хызметине 3 бинъ саифеге якъын файлны берди. Бу агентликнинъ тасдикълав джерьяныны башлай: аризаны бакъып чыкъмакъ, джемаатнынъ фикирлерини сорамакъ, экологик тесир акъкъында беянатны чыкъармакъ, джемаатнынъ фикирлерини кене сорамакъ ве къарар къабул этмек. Бу иш бир къач йыл девам эте биле. Эгер къарар чыкъарылмаса, лейха токътап къалмакъ мумкюн. (Биринджи джемаат фикирлери деври даа ачылмады).
Тедкъикъатчылар Азыкъ ве иляджлар идаресине башкъа аризаларны бермеге планлаштыралар, о, генетик джеэттен денъиштирильген джевизлернинъ ашайт хавфсызлыгъыны тешкерсин, Этраф муитни къорчалав идареси исе бу терекнинъ экологик тесирини Федераль пестицидлер акъкъында къанунгъа коре козьден кечиреджек, бу исе бутюн генетик джеэттен денъиштирильген осюмликлер ичюн керек олгъан... биологик ола. «Бу илимден де муреккеп!» — деди сейирджилерден бириси.
"Э." Пауэлл бунъа разы олды. «Илим меракълы... О, ынджыта». (Сонъра о манъа: «Учь чешит идаренинъ незарети – бу зияделиктир. Бу, керчектен де, этраф муитни къорчалавдаки янъылыкъларны ольдюре», – деди).
Оларнынъ тереклери хавфсыз олгъаныны исбатламакъ ичюн Пауэллнинъ командасы чешит сынавлар кечирди. Олар балкъуртларнынъ тозчугъына оксалат оксидазаны беслей эдилер. Олар топракъта файдалы мантарларнынъ осювини ольчедилер. Олар япракъларны сувда къалдырдылар ве оларнынъ т. Тедкъикъатларнынъ ич биринде ич бир тюрлю терс тесир корюнмеди-аслында, асылында, генетик джеэттен денъиштирильген рационнынъ чалышувы базы денъиштирильмеген тереклернинъ япракъларындан яхшыдыр. Алимлер джевизлерни талиль этмек ичюн Теннесси штатындаки Оак-Ридж миллий лабораториясына ве дигер лабораторияларгъа ёлладылар ве денъиштирильмеген тереклер чыкъаргъан джевизлернен ич бир тюрлю фаркъ тапмадылар.
Бойле нетиджелер низамджыларны тынчландыра биле. Олар, деерлик, ГМО-гъа къаршы чыкъкъан фаальджилерни тынчландырмайджакълар. «Монсанто» ширкетининъ пенсиядаки алими Джон Догерти Пауэллге бедава меслеат хызметини косьтерди. О, бу къаршы чыкъкъанларгъа «мухалифет» деген ад къойды. Он йыллар девамында экологик тешкилятлар узакъ сой-соп тюрлер арасында генлерни авуштырмакъ бекленильмеген нетиджелерге кетиреджеги акъкъында хабердар этелер, меселя, табиий осюмликлерден зияде «супер от» яратыладжакъ я да эв саибине себеп ола бильген ябанджы генлерни кирсетеджеги Тюрнинъ ДНК-сында зарарлы мутацияларнынъ ола бильмеси имкяны. Оларны да ширкетлер патент алмакъ ве организмлерни идаре этмек ичюн генетик инженерияны къуллангъанлары хавфландыра.
Шимдики вакъытта Пауэлл догърудан-догъру санайы менбаларындан пара алмагъаныны айтты ве лабораториягъа пара багъышлавы «багъланмагъаныны» исрар этти. Лякин «Тамыр халкъларнынъ экологик агълары» адлы тешкилятнынъ тешкилятчысы Бренда Джо Макманама 2010 сенеси «Монсанто» «Кештан» фондуна ве онынъ шерик агентлигине «Нью-Йорк» анълашмасыны къайд этти. (Пауэлл санайынынъ, шу джумледен «Монсанто»нынъ къошумчасы онынъ умумий иш сермаесининъ 4%-ден эксик олгъаныны айтты.) Макманама шубелене ки, «Монсанто» (2018 сенеси «Байер» компаниясы тарафындан сатын алынды) гизлиден терекнинъ келеджек текрарланмасы киби корюнген шейни ярдым этип, патент алмагъа тырышмакъта. Федакяр лейха. «Монсаннынъ эписи яманлыкъ», — деди о, ачыкътан-ачыкъ.
Пауэлл 2010 сенеси анълашмадаки патентнинъ муддети биткенини ве озь терекнинъ тафсилятларыны ильмий эдебиятта ачыкълап, терекнинъ патентленмеси мумкюн олмагъаныны теминлегенини айтты. Лякин бу бутюн къасеветлерни ёкъ этмейджегини анълады. О: «Билерим, кимдир сен «Монсанто» ичюн тек емсинъ, дейджек», — деди. «Не япып олурсынъ, япып оладжагъынъ бир шей ёкъ».
Якъында беш йыл эвельси Америка кештан фондунынъ ёлбашчылары тек гибридизация ярдымынен озь макъсатларына ирише бильмейджеклери хулясасына кельдилер, шунынъ ичюн Пауэллнинъ генетик инженерия программасыны къабул эттилер. Бу къарар базы фикир фаркъларына себеп олды. 2019 сенеси март айында фонднынъ Массачусетс-Род-Айленд штатларындаки болюгининъ президенти Лоис Бро-Меликан, Буффалода ерлешкен ген инженериясына къаршы тешкилят олгъан «Глобаль адалет экологиясы лейхасы» («Глобаль адалет лейхасы») ишарет этип, озь вазифесини ташлады. Адалет экологиясы лейхасы) аргументи; онынъ акъайы Денис Меликан да идареден чыкъты. Денни манъа, чифтнинъ айрыджа Пауэллнинъ кешнишлери «троян аты» олып чыкъа биледжегинден хавфлангъаныны айтты, бу исе генетик инженерия ярдымынен башкъа тиджарет тереклерининъ суперзарядланмасы ичюн ёлны темизлей.
2018 сенеси орман биотехнологиясы боюнджа араштырмалар кечирген Миллий Илимлер Академиясы, Муэндислик ве Тиббиет Комитетининъ реиси вазифесини беджере. ГМОгъа къаршы фаальджилер. «Орманнынъ ички къыймети недир?» — деп сорады о, бир меселенинъ мисали оларакъ, джерьян чезильмеди. "Орманларнынъ озь ляйыкълыгъы бармы? Бизим къарышув къарарларыны къабул этеяткъанда буны эсапкъа алмакъ ахлякъий борджлулыгъымыз бармы?"
Мен лакъырды эттим алимлернинъ чокъусы Пауэллнинъ тереклери акъкъында къайгъырмагъа ич бир себеп ёкъ, чюнки ормангъа узакъкъа кеткен зарар кельди: агъач кесюв, магъаз, инкишаф, тереклерни ёкъ этеджек сонъсуз микъдарда боджеклер ве хасталыкълар. Оларнынъ арасында кештан солгъаны исбатлангъан Ачылыш мерасими. «Биз эр вакъыт янъы толу организмлерни кирсетемиз», — дей Нью-Йорк штатындаки Миллбрук шеэриндеки Кэри экосистема институтынынъ орман экологы Гари Ловетт. «Генетик джеэттен денъиштирильген кешнишнинъ тесири чокъ аздыр».
Якъында Висконсин-Мэдисон университетинден пенсиягъа чыкъкъан орман экологы Дональд Уоллер даа узакъкъа кетти. О манъа: «Бир тарафтан, мен телюке ве мукяфат арасында бираз мувазенени сызам, дигер тарафтан, тек телюке ичюн башымны тыраш этем», — деди. Бу генетик джеэттен денъиштирильген терек орман ичюн хавф догъура биле. Аксине, «мукяфатнынъ тюбюндеки саифе тек сиянен ташып тура». О, солмагъа къаршы тургъан кештан сонъунда бу дженклешкен орманны енъеджегини айтты. Инсанларгъа умют керек. Инсанларгъа тимсаллер керек. ” .
Пауэлл сакин олмагъа ынтыла, амма генетик инженериягъа шубеленгенлер оны сарсыта билелер. О: «Олар манъа мантыкълы дегиль», — деди. «Олар илимге эсасланмайлар». Муэндислер даа яхшы машиналар я да смартфонлар чыкъаргъанда, кимсе шикяетленмей, шунынъ ичюн о, даа яхшы дизайнлы тереклернинъ неси ярамай олгъаныны бильмек истей. «Бу ярдым эте бильген алеттир», — деди Пауэлл. -Не ичюн бу алетни къулланмакъ мумкюн дегиль, дейсинъиз, Филипс отверткасыны къулланмакъ мумкюн, амма адий отвертканы дегиль, ве аксине?
2018 сенеси октябрьнинъ башында мен Пауэллге Сиракуздан дженюптеки йымшакъ тарла станциясына ёлдашлыкъ эттим. О, Америка кешниш чешитининъ келеджеги осьеджегине умют эте эди. Бу ер деерлик бош къалгъан, тереклернинъ осьмесине рухсет этильген аз сайылы ерлерден биридир. Узун вакъыт ташлангъан араштырма лейхасынынъ махсулы олгъан чам ве лиственницанынъ юксек плантациялары шаркъкъа, укюмдар ельден узакълашып, бу ерге бираз къоркъунчлы дуйгъу бере.
Пауэллнинъ лабораториясындаки араштырмаджы Эндрю Ньюхаус энди алимлер ичюн энъ яхшы тереклерден бири олгъан, дженюбий Вирджиниядан кельген кийик кешниш узеринде чалыша. Терекнинъ юксеклиги 25 футкъа якъын ве 10 фут юксекликтеки кийиклернинъ къорасынен сарылгъан, раатсызлангъан кештан багъчасында осье. Мектеп торбасы терекнинъ базы пытакъларынынъ уджларына багълангъан эди. Ньюхаус анълатты ки, ички полиэтилен пакет алимлер июнь айында мураджаат эттилер «Дарлинг 58» тозчукъында къапкъангъа тюшкен, тышкъы маден сетли пакет исе тыртырларны оськен бурюшиклерден узакъ туткъан. Бутюн ерлештирюв АКъШ кой ходжалыгъы назирлигининъ къатты незарети алтында; дерегулированиеден эвель, къорада я да араштырмаджынынъ лабораториясында генетик къошулгъан генлер олгъан тереклернинъ тозчугъыны я да джевизлерини айырмакъ керек.
Ньюхаус пытакълар устюнде чекильген кесюв къыркъыджыларынен манипуляция япты. Йипнен чекип, лезет сынды, торба тюшти. Ньюхаус тез-тез невбеттеки торбалы пытакъкъа кечти ве бу джерьянны текрарлады. Пауэлл тюшкен торбаларны топлап, биохавфлы материалларнен чалышкъан киби, балабан пластик чёплюк торбасына къойды.
Лабораториягъа къайткъан сонъ, Ньюхаус ве Ханна Пилки торбаны бошаттылар ве ешиль бурюшиклерден тез-тез къою джевизлерни чыкъардылар. Олар тикенлернинъ териге кирмесин деп, къайгъыралар, бу исе кештан теткъикъатларында зенаат хавфыдыр. Эвельде олар бутюн къыйметли генетик джеэттен денъиштирильген джевизлерни бегене эдилер. Бу сефер оларда, ниает, чокъ шей олды: 1000-ден зияде. «Биз эпимиз бахтлы кичкене оюнлар япамыз», — деди Пиркей.
Шу кунь куньдюз Пауэлл кешнишлерни вестибюльдеки Нил Паттерсоннынъ кабинетине алып кетти. Тамыр халкълар куню (Колумб куню) эди, ЭСФнинъ тамыр халкълар ве этраф муит меркезининъ директорынынъ ярдымджысы Паттерсон мектепнинъ черик къысмындан энди къайтып кельди, анда о, тамыр халкъларнынъ ашайт нумайышыны алып барды. Онынъ эки баласы ве бита-къардашы кабинетте компьютерде ойнайлар. Эр кес джевиз къабугъыны чыкъарып ашады. «Олар даа бираз ешиль», — деди Пауэлл пешманлыкънен.
Пауэллнинъ бахшышы чокъ макъсатлыдыр. О, урлукълар даркъата, Паттерсоннынъ агъындан файдаланып, янъы ерлерде кешниш сачмагъа умют эте, анда олар бир къач йыл ичинде генетик джеэттен денъиштирильген тозчыкъны ала билелер. О, джесюр кештан дипломатиясынен де огърашты.
2014 сенеси Паттерсонны ЭСФ ишке алгъанда, о, Пауэлл генетик инженерия ярдымынен япылгъан тереклер узеринде эксперимент кечиргенини бильди, олар Онондага миллетининъ резидент территориясындан тек бир къач километр узакълыкъта эдилер. Сонъкиси Сиракуздан бир къач километр дженюптеки орманда ерлешкен. Паттерсон анълады ки, эгер лейха мувафакъиетли олса, хасталыкъларгъа къаршы тургъан генлер сонъунда топракъкъа кирип, андаки къалгъан кешнишлернен къарышып, Онодаганынъ кимлиги ичюн пек муим олгъан орманны денъиштиреджеклер. О, эм де фаальджилерни, шу джумледен тамыр халкълардан базыларыны башкъа ерлерде генетик джеэттен денъиштирильген организмлерге къаршы чыкъмагъа меджбур этеяткъан хавфлы фикирлер акъкъында эшитти. Меселя, 2015 сенеси Юрок къабилеси озь махсулатлары ве лосось балыкъчылыгъынынъ ифраз этильмеси ихтималы акъкъында хавфлы олгъаны ичюн, Шималий Калифорнияда ГМО резервациясыны ясакъ этти.
«Мен анълайым ки, мында бизим башымызгъа бойле шей кельди, ич олмагъанда, лакъырды этмек керекмиз», — деди манъа Паттерсон. 2015 сенеси ЭСФ тарафындан кечирильген Этраф муитни къорчалав агентлигининъ топлашувында Пауэлл Нью-Йоркнынъ тамыр халкъларынынъ азалары огюнде яхшы репетиция япылгъан чыкъыш япты. Нутукътан сонъ Паттерсон бир къач ёлбашчынынъ: «Биз тереклер сачмакъ керекмиз!» Оларнынъ эеджаны Паттерсонны айретте къалдырды. О: «Мен буны беклемеген эдим», — деди.
Лякин сонъки субетлер шуны косьтере ки, оларнынъ арасында кештан терекнинъ озь аньаневий медениетинде ойнагъан ролюни керчектен де хатырлагъанлар аз. Паттерсоннынъ невбеттеки араштырмалары онъа ичтимаий раатсызлыкъ ве экологик ёкъ этиджилик айны вакъытта олып кечкен бир вакъытта АКъШ укюмети кениш зорлап демобилизация ве ассимиляция планыны омюрге кечиргенини ве эпидемия кельгенини айтты. Башкъа бир чокъ шейлер киби, бу ерде ерли кештан медениети де гъайып олды. Паттерсон генетик инженерия акъкъында фикирлернинъ пек чешит олгъаныны да тапты. Оноданынъ лакросс таякълары истисалджысы Альфи Жак кештан агъачындан таякълар япмагъа авеслене ве лейхагъа ярдым эте. Башкъалары исе хавф пек буюк олгъаныны тюшюнелер ве шунынъ ичюн тереклерге къаршы чыкъалар.
Паттерсон бу эки позицияны анълай. Якъында манъа: «Бу джеп телефоным ве балам киби», — деди. О, коронавирус пандемиясы себебинден баласы мектептен эвге къайткъаныны къайд этти. "Бир кунь мен бутюн кучюмни сарф эттим; оларнен багъ тутмакъ ичюн, олар огренелер. Эртеси куню, мисаль оларакъ, келинъиз, о шейлерден къуртулайыкъ." Лякин Пауэллнен йыллар девамында кечирильген диалог онынъ шубеджилигини зайыфлатты. Якъында о, 58 Дарлинг терекнинъ орта эвлятларында кирсетильген генлер олмагъаныны бильди, демек, асыл кийик кешнишлер орманда осьмеге девам этеджеклер. Паттерсон бу муим бир меселени ёкъ этти, деди.
Октябрь айындаки зияретимизде о манъа ГМ лейхасыны толусынен дестеклеп оламагъанынынъ себеби Пауэллнинъ терекненми, терекненми озьара тесирлешкен адамлар акъкъында къайгъыргъаныны бильмегенини айтты. — Онъа не бар, бильмейим, — деди Паттерсон, кокюсини къакъып. О, тек инсан ве кештан арасындаки мунасебетлерни тиклемек мумкюн олса, бу терекни къайтармакъ кереклигини айтты.
Бунынъ ичюн о, Пауэлл берген джевизлерни кешниш пудинги ве ягъ япмакъ ичюн къулланмагъа планлаштыргъаныны айтты. О, бу емеклерни Онондагъа территориясына кетиреджек ве адамларны оларнынъ къадимий леззетлерини янъыдан кешф этмеге давет этеджек. О: «Умют этем, бу эски достунъны селямламакъ кибидир, тек кечкен сефер токътагъан ерден автобускъа минмек керексинъ», — деди.
Пауэлл январь айында Темплтон дюнья хайрие фондундан 3,2 миллион доллар бахшыш алды, бу исе Пауэллге идаре этиджи органларда ёл тутып, озь араштырма макъсадыны генетикадан башлап бутюн ландшафт тамирининъ керчек акъикъатына къадар кенълештиргенде огге кетмеге имкян береджек. Эгер укюмет онъа берекет берсе, Пауэлл ве Америка кештан фондунынъ алимлери онынъ чечек ачмасына ёл бермеге башлайджакълар. Тозчукъ ве онынъ къошма генлери башкъа тереклернинъ бекленильген савутларына ураджакъ я да фырчыланаджакъ, генетик джеэттен денъиштирильген кешнишлернинъ такъдири исе идаре этильген эксперименталь муиттен мустакъиль оларакъ ачыладжакъ. Генни эм тарлада, эм де лабораторияда сакълап къалмакъ мумкюн олгъаныны фарз этсек, бу беллисиздир, ве о орманда даркъаладжакъ-бу алимлернинъ арзусы олгъан, амма радикаллар къоркъкъан экологик нокътадыр.
Кештан тереги раатлангъан сонъ, бирини сатын алмакъ мумкюнми? Эбет, деди Ньюхаус, план ойле эди. Тедкъикъатчылардан эр афта тереклер не вакъыт оладжагъыны сорайлар.
Пауэлл, Ньюхаус ве онынъ аркъадашлары яшагъан дюньяда бутюн мемлекет оларнынъ тереклерини беклегенини дуймакъ къолай. Лякин Сиракуз шеэрининъ меркезинден кечип, араштырма фермасындан шимальге къыскъа бир ёл кечмек, Америка кешнишлери гъайып олгъан сонъ, этраф муитте ве джемиетте не къадар терен денъишмелер олгъаныны хатырлата. Кештан-Хайтс-Драйв Сиракуз шеэрининъ шималиндеки кичик бир шеэрчикте ерлешкен. Бу адий мескен сокъагъында кениш ёлчыкълар, темиз газонлар, ара-сыра эвнинъ ог азбарынен нокъта-нокъта ерлешкен кичик яраштырылгъан тереклер бар. . Агъач ширкети кешнишлерни джанландырмакъны талап этмей. Кешнишке эсаслангъан озюни озю теминлеген кой ходжалыгъы икътисадияты бутюнлей ёкъ олды. Ашыры къатты бурюшиклерден йымшакъ ве татлы джевизлерни деерлик кимсе чыкъармай. Орманда бир шей эксик олмагъаныны адамларнынъ чокъусы биле бильмейлер.
Мен токътап, Онондага гольнинъ янында, балабан беяз куль терекнинъ кольгесинде пикник акъшамлыкъ аш ашадым. Терекке ешиль боз бургъулар якъынлашкъан эди. Мен къабукъта боджеклернинъ япкъан тешиклерини корем. О, япракъларыны тёкюп башлай ве бир къач йылдан сонъ олип, йыкъыла биле. Тек Мериленд штатындаки эвимден мында кельмек ичюн, ёл четинде яланджы тырнакъ пытакълары котерилип тургъан бинълернен олю куль тереклерининъ янындан кечтим.
Аппалачияда ширкет ашагъыда комюр алмакъ ичюн Битлахуанынъ даа буюк бир ериндеки тереклерни къыркъты. Комюр мемлекетининъ юреги эвельки кештан мемлекетининъ юрегине расткеле. Америка кештан фонду ташлангъан комюр шахталарында тереклер сачкъан тешкилятларнен берабер чалышты, шимди исе фелякеттен зарар корьген бинълернен гектар топракъларда кештан тереклери осье. Бу тереклер бактериялы бузлавгъа къаршы тургъан гибридлернинъ тек бир къысмыдыр, амма олар бир кунь къадимий орман девлеринен ярышып оладжакъ янъы несиль тереклернинъ синонимине чевириле биле.
Кечкен сене майыс айында атмосферада углекислый газнынъ концентрациясы биринджи кере миллионда 414,8 къысымгъа етти. Башкъа тереклер киби, Америка кешнишлерининъ де сувсыз агъырлыгъы углероднынъ якъынджа ярысыны тешкиль эте. Ер парчасында осьтюрмек мумкюн олгъан аз шейлер авадан углеродны оськен кештан теректен тездже озьлерине ала билелер. Буны козь огюне алып, кечкен сене «Уолл-стрит джорнал»да басылгъан макъаледе «Келинъиз, даа бир кешниш фермасы олайыкъ» деп теклиф этильди.