Бу ерде косьтерильген киби цемент заводлары климатны къыздыргъан углекислый газнынъ эсас менбасыдыр. Лякин бу кирлетиджилернинъ базыларыны янъы якъы т чешитине чевирмек мумкюн. Бу тузны он йыллар я да даа чокъ вакъыт девамында хавфсыз сакъламакъ мумкюн.
Бу, климат денъишювини явашлата бильген, онынъ тесирини эксильте бильген я да джемаатларгъа тез денъишкен дюньягъа къаршы чыкъмагъа ярдым эте бильген янъы технологиялар ве арекетлерни бакъкъан сериядаки даа бир икяедир.
Умумий парник газы олгъан углекислый газны (СО2) чыкъаргъан фаалиетлер Ернинъ атмосферасыны къыздырмагъа ярдым этелер. Авадан СО2 чыкъарып, оны сакъламакъ гъаеси янъы дегиль. Лякин буны япмакъ къыйын, хусусан адамларнынъ парасы олгъанда. Янъы система СО2 иле кирленюв меселесини бираз башкъа шекильде чезе. О, химиявий ёлнен климатны къыздыргъан газны якъы ткъа чевире.
Ноябрьнинъ 15-те Кембридждеки Массачусетс технология институтынынъ (MIT) араштырмаджылары озь ильк нетиджелерини «Cell Reports Physical Science» меджмуасында бастырдылар.
Оларнынъ янъы системасы эки къысымгъа болюне. Биринджи къысымда авадан чыкъкъан углекислый газны формат адлы молекулагъа чевирип, якъы т чыкъармакъ керек. Углекислый газ киби, формальдекте де бир углекислый газ атомы ве эки оксиген атомы, эм де бир гидроген атомы бар. Форматнынъ теркибинде даа бир къач элемент бар. Янъы чалышмада натрий я да калийден алынгъан формальдек тузу къулланылды.
Якъы т элементлерининъ чокъусы гидрогеннен чалышалар, бу янгъынлы газ, оны ташув ичюн бору ёллары ве басымлы цистерналар керек. Лякин якъы т элементлери формат иле де чалышмакъ мумкюн. Янъы системанынъ ишлеп чыкъарылмасына ёлбашчылыкъ япкъан материаллар алими Ли Цзюнинъ айткъанына коре, форматнынъ энергиясы гидрогеннен тенъештириле биле. Форматнынъ гидрогенге нисбетен базы имтиязлары бар, деп къайд этти Ли Цзю. О, даа хавфсыз ве юксек басымда сакъламакъны талап этмей.
МИТнинъ араштырмаджылары озьлери углекислый газдан чыкъаргъан форматны сынамакъ ичюн якъыджы элемент яраттылар. Башта олар тузны сувнен къарыштырдылар. Сонъра къарышманы якъыджы элементке кирсете эдилер. Якъы т элементининъ ичинде формат химиявий реакцияда электронларны чыкъара. Бу электронлар якъы т элементининъ менфий электродындан мусбет электродкъа акъып, электрик схемасыны битире эдилер. Бу акъкъан электронлар — электрик току — денъев вакътында 200 саат девамында булундылар.
МИТ-те Линен берабер чалышкъан материаллар алими Чжэн Чжан озь командасы он йыл ичинде янъы технологияны кенишлетмеге имкяны оладжагъына умют эте.
МИТнинъ араштырмаджылар группасы химиявий усулны къулланып, углекислый газны якъы т чыкъармакъ ичюн эсас ингредиентке чевирди. Биринджиден, оны юксек сиркели иляджгъа къойдылар. Олар натрий гидроксидини (NaOH) сайладылар, оны кенъ таркъалгъан луг деп адландыралар. Бу химиявий реакцияны башлата ве о, натрий бикарбонаты (NaHCO3) мейдангъа кетире, о, даа яхшысы сода оларакъ беллидир.
Сонъ электрик кучюни якътылар. Электрик току янъы химиявий реакцияны къозгъады, о, сода молекуласындаки эр бир оксиген атомыны болип, артында натрий формальдеги (NaCHO2) къалдырды. Оларнынъ системасы СО2-деки аман-аман бутюн углеродны — 96 файыздан зиядесини — бу тузгъа чевирди.
Оксигенни чыкъармакъ ичюн керек олгъан энергия формальдегиднинъ химиявий багъларында сакълана. Профессор Ли къайд этти ки, формат бу энергияны потенциаль энергияны джоймайып, он йыллар девамында сакълап ола. Сонъра о, якъыджы элементтен кечкенде, электрик энергиясыны чыкъара. Эгер формат чыкъармакъ ичюн къулланылгъан электрик энергиясы кунеш, ель я да гидроэлектрик энергиясындан кельсе, якъыджы элементнинъ чыкъаргъан электрик энергиясы темиз энергия менбасы оладжакъ.
Янъы технологияны кенишлетмек ичюн, Ли, «бизге лугнынъ зенгин геологик ресурсларыны тапмакъ керек», деди. О, алкалий базальт (АЛ-кух-лие бух-САЛТ) адлы къаянынъ бир чешитини огренди. Бу къаялар сувнен къарышкъанда, лугкъа чевириле.
Фарзан Каземифар Калифорниядаки Сан-Хосе девлет университетининъ муэндисидир. Онынъ араштырмалары ер асты туз шекилленювлеринде углекислый газны сакълавгъа багълыдыр. Авадан углекислый газны чыкъармакъ эр вакъыт къыйын ве шунынъ ичюн паалы олгъан, дей о. Демек, СО2-ни формат киби къулланмакъ мумкюн олгъан махсулатларгъа чевирмек файдалыдыр. Махсулатнынъ фияты истисалнынъ фиятыны къаршылай биле.
Авадан углекислый газны тутмакъ боюнджа чокъ араштырмалар япылды. Меселя, якъында Лихай университетининъ бир группа алимлери авадан углекислый газны сюзмек ве оны содагъа чевирмек ичюн даа бир усулны тасвир эттилер. Дигер араштырма группалары махсус джынысларда СО2 сакълайлар, оны къатты углеродкъа чевирелер, сонъра оны этанолгъа, яни спиртли якъытыгъа ишлемек мумкюн. Бу лейхаларнынъ чокъусы кичик ольчюлидир ве авада углекислый газнынъ юксек севиесини эксильтмеге даа эмиетли тесир этмедилер.
Бу ресимде углекислый газнен чалышкъан эв косьтериле. Бу ерде косьтерильген алет углекислый газны (къырмызы ве беяз пускюртювлердеки молекулаларны) формальдегид адлы тузгъа (мавы, къырмызы, беяз ве къара пускюртмелер) чевире. Сонъра бу тузны якъыджы элементте электрик энергиясыны чыкъармакъ ичюн къулланмакъ мумкюн.
Каземифар бизим энъ яхшы вариантымыз «башында парник газларынынъ чыкъарылышыны эксильтмек» олгъаныны айтты. Бунынъ бир ёлу — къазылма якъыты ель я да кунеш киби янъылангъан энергия менбаларынен денъиштирмектир. Бу алимлернинъ «декарбонизация» деп адландыргъан кечитнинъ бир къысмыдыр. Амма о, климат денъишювини токътатмакъ ичюн чокъ тарафлы ёнелиш керек оладжагъыны къошты. Бу янъы технология углеродны чыкъармакъ къыйын олгъан ерлерде углеродны тутмакъ ичюн керек, деди о. Челик дегирменлерини ве цемент заводларыны алайыкъ, эки мисаль кетирмек мумкюн.
МИТнинъ командасы озь янъы технологиясыны кунеш ве ель энергиясынен бирлештирмекнинъ де файдасыны коре. Адеттеки батареялар энергияны бир кереден афталарнен сакъламакъ ичюн япылгъан. Яз кунеш нурларыны къышкъадже я да даа чокъ вакъыт сакъламакъ ичюн башкъа ёнелиш керек. «Формат якъыты иле, — деди Ли, сен энди атта мевсимий сакълавнен сынъырланмайсынъ. «Несильден-несиль ола биле».
О, алтын киби парылдамайджакътыр, амма «мен 200 тонна... форматны огъулларыма ве къызларыма мирас оларакъ къалдыра билем», — деди Ли.
Эсаслы: эритмеде гидроксид ионлары (ОН-) мейдангъа кетирген химиявий маддени тасвирлеген сыфат. Бу эритмелерге сиркели (экшиликтен фаркълы оларакъ) де дейлер ве оларнынъ рН-и 7-ден буюктир.
Сув къатламы: ер асты сув хавузларыны тутып олгъан къая шекилленюви. Бу термин ер асты хавузларына да аиттир.
Базальт: Адет узьре пек сыкъ олгъан къара вулкан къаясы (эгер вулкан атылымы ичинде буюк газ джеплери къалдырмагъан олса).
багъ: (химияда) молекуладаки атомлар (я да атомлар группалары) арасындаки ярым даимий багъ. О, иштиракчи атомлар арасындаки озьара чекишюв кучьлери иле мейдангъа келе. Багълар пейда олгъан сонъ, атомлар бирлем оларакъ чалышалар. Теркибий атомларны айырмакъ ичюн молекулаларгъа сыджакъ я да башкъа нурланув шеклинде энергия берильмек керек.
Углерод: Ер юзюндеки бутюн омюрнинъ физик эсасы олгъан химиявий элемент. Углерод графит ве эльмаз шеклинде сербест ола. О, комюр, лимес ве нефтнинъ муим бир къысмыдыр ве химиявий джеэттен озюни бирлештирип, химиявий, биологик ве тиджарет къыйметине малик олгъан чешит тюрлю молекулалар мейдангъа кетирмеге къабилиетлидир. (Икълим араштырмаларында) Углерод термини базыда углекислый газнен деерлик бири-бирининъ ерине къулланыла, бу исе бир де бир арекетнинъ, махсулатнынъ, сиясетнинъ я да джерьяннынъ атмосферанынъ узун муддетли къызувына ола бильген потенциаль тесирини бильдирмек ичюндир.
Углекислый газ: (я да СО2) — бутюн айванлар нефес алгъан оксиген ашагъан углекислый газнен реакциягъа киргенде чыкъарылгъан ренксиз, къокъусыз газдыр. Органик мадделер, шу джумледен нефть я да табиий газ киби къазылма якъы тлар якъылгъанда да углекислый газ чыкъарыла. Углекислый газ — Ернинъ атмосферасында сыджакъны къапкъангъа алгъан парник газыдыр. Осюмликлер фотосинтез вастасынен углекислый газны оксигенге чевирелер ве бу джерьянны озьлери ашайт махсулатларыны япмакъ ичюн къулланалар.
Цемент: эки маддени бири-бирине тутып, оны къатты шейге чевирмек ичюн къулланылгъан багълайыджы я да эки маддени бир-бирине тутмакъ ичюн къулланылгъан къалын япыштырыджы. (Къуруджылыкъ) Къум я да эзильген къаяны бири-бирине багълап, бетон япмакъ ичюн къулланылгъан индже таплангъан материал. Цементни, адет узьре, тоз шеклинде япалар. Лякин дымлангъан сонъ, чамурлы шламгъа чевириле ве къуругъан сонъ къаттылаша.
Химик: Эки я да бир къач атомдан ибарет олгъан, белли бир мунасебетте ве къурулышта бирлешкен (багълангъан) мадде. Меселя, сув — бир оксиген атомына багълангъан эки гидроген атомындан ибарет олгъан химиявий маддедир. Онынъ химиявий формуласы — Н2О. «Химиявий» мадденинъ чешит бирикмелер арасындаки чешит реакциялар нетиджесинде пейда олгъан хусусиетлерини тасвирлемек ичюн сыфат оларакъ да къулланыла биле.
Химиявий багъ: атомлар арасындаки чекиш кучю, о, багълы элементлернинъ бирлем оларакъ чалышмасына себеп олгъан къадар кучьлюдир. Базы джельп этиджилер зайыф, башкъалары кучьлю. Бутюн багълар, корюне ки, электронларны болип (я да больмеге тырышып) атомларны багълайлар.
Химиявий реакция: мадденинъ физик шекилини денъиштирмек (меселя, къатты маддеден газгъа) дегиль де, онынъ молекулалары я да къурулышлары янъыдан ерлештирильген джерьян.
Химия: мадделернинъ теркибини, къурулышыны, хусусиетлерини ве озьара тесирини огренген илимнинъ болюги. Алимлер бу бильгилерни таныш олмагъан мадделерни огренмек, файдалы мадделерни чокъ микъдарда чыкъармакъ я да янъы файдалы мадделерни лейхалаштырмакъ ве яратмакъ ичюн къулланалар. (химиявий бирикмелернинъ) Химиягъа бирикменинъ формуласы, оны азырлав усулы я да онынъ базы хусусиетлери де аиттир. Бу саада чалышкъан адамларгъа химиклер дейлер. (ичтимаий илимлерде) инсанларнынъ ишбирлик япмакъ, озьара келишмек ве бири-бирининъ янында булунмакътан зевкъ алмакъ къабилиети.
Икълим денъишмелери: Ернинъ иглиминдеки эмиетли, узун муддетли денъишюв. Бу табиий ёлнен я да инсан фаалиети, шу джумледен къазылма якъыты якъмакъ ве орманларны темизлемек нетиджесинде ола биле.
Декарбонизация: атмосферагъа углекислый газ ве метан киби углекислый газ ве метан киби углекислый газлар чыкъаргъан кирлетиджи технологиялардан, фаалиетлерден ве энергия менбаларындан къастлы суретте узакълашувны бильдире. Макъсат – климат денъишювине себеп олгъан углерод газларынынъ микъдарыны эксильтмектир.
Электрик: Электрик зарядынынъ акъымы, адет узьре, электронлар деп адландырылгъан менфий зарядлы парчачыкъларнынъ арекети нетиджесинде пейда ола.
Электрон: адет узьре атомнынъ тышкъы мейданында айлангъан менфий зарядлы парчачыкъ; о, къатты мадделерде электрик кучюнинъ ташыйыджысы дадыр.
Муэндис: Меселелерни чезмек ичюн илим ве математикадан файдалангъан адам. Муэндис сёзю фииль оларакъ къулланылгъанда, меселени я да къаршыланмагъан ихтияджны чезмек ичюн бир де бир алетни, материалны я да джерьянны лейхалаштырувны бильдире.
Этанол: спирт, онъа этил спирти де дейлер, яни сыра, шарап ве спиртли ичимликлернинъ эсасыдыр. Оны иритиджи ве якъы т оларакъ да къулланалар (меселя, чокъ вакъыт бензиннен къарыштыралар).
Сюзгюч: (н.) Базы материалларнынъ колемине я да башкъа хусусиетлерине коре, башкъаларыны кечирмеге имкян берген шей. v.) ольчю, сыкълыкъ, юк киби хусусиетлерге эсасланып, белли бир мадделерни сечип алув джерьяны (физикада) Ярыкъ я да башкъа нурланувны озюне синъдирген я да онынъ базы компонентлерининъ кечювине сечип алув ёлунен маниа олгъан мадденинъ экраны, левхасы я да къатламы.
Формат: ягъ экшилигининъ оксидленген шекли олгъан мурдар экшилигининъ тузлары я да эфирлери ичюн умумий термин. (Эфир — белли бир экшиликлернинъ гидроген атомларыны белли бир тюр органик группаларнен денъиштирюв ёлунен пейда олгъан углерод эсасында япылгъан бирикмедир. Бир чокъ ягълар ве эфир ягълары табиий алда пейда олгъан ягъ экшиликлерининъ эфирлеридир).
Къазылма якъы т: Ернинъ ичинде миллион йыллар девамында бактерияларнынъ, осюмликлернинъ я да айванларнынъ чюрюк къалдыкъларындан пейда олгъан комюр, нефть (хам нефть) я да табиий газ киби эр бир якъы т.
Якъы т: идаре этильген химиявий я да озек реакциясы вастасынен энергия чыкъаргъан эр бир мадде. Къазылма якъы тлар (комюр, табиий газ ве нефть) — къыздырылгъанда (адети узьре якъылув нокътасынадже) химиявий реакциялар вастасынен энергия чыкъаргъан кенъ даркъалгъан якъы тлардыр.
Якъы т элементи: химиявий энергияны электрик энергиясына чевирген алет. Энъ чокъ расткельген якъы т — водород, онынъ тек къошма махсулы — сув бувудыр.
Геология: Ернинъ физик къурулышы, онынъ материаллары, тарихы ве онынъ устюнде олып кечкен джерьянларнен багълы эр шейни тасвирлеген сыфат. Бу саада чалышкъан адамларгъа геологлар дейлер.
Глобаль къызув: парник эффекти себебинден Ер атмосферасынынъ умумий араретининъ яваш-яваш артмасы. Бу тесир авада углекислый газ, хлорфторуглерод ве дигер газларнынъ севиесининъ артмасынен пейда ола, оларнынъ чокъусы инсан фаалиети иле чыкъарыла.
Гидроген: Кяинаттаки энъ енгиль элемент. Газ оларакъ о, ренксиз, къокъусыз ве сонъ дередже янгъынлыдыр. О, джанлы токъумаларны тешкиль этмек ичюн бир чокъ якъы тларнынъ, ягъларнынъ ве химиявий мадделернинъ бир къысмыдыр. О, протондан (озектен) ве онынъ этрафында айлангъан электрондан ибарет.
Янъылыкъ: (в. янъылыкъ япмакъ; нареч. янъылыкъ япмакъ) Мевджут гъае, джерьян я да махсулатны даа янъы, акъыллы, самимий я да файдалы япмакъ ичюн, оны тюзетмек я да мукеммеллештирмек.
Ляг: Натрий гидроксиди (NaOH) иляджнынъ умумий ады. Сабунны сыкъ-сыкъ осюмлик ягълары я да айван ягълары ве башкъа мадделернен къарыштыралар.
Материалист: Мадденинъ атом ве молекуляр къурулышы ве онынъ умумий хусусиетлери арасындаки багъны огренген араштырмаджы. Материалистлер янъы материаллар ишлеп чыкъа я да бар олгъанларыны талиль эте билелер. Материалнынъ сыкълыгъы, къавийлиги ве ириюв нокътасы киби умумий хусусиетлерини талиль этмек муэндислерге ве башкъа араштырмаджыларгъа янъы къулланувлар ичюн энъ яхшы материалларны сечип алмагъа ярдым эте биле.
Молекула: химиявий бирикменинъ энъ аз микъдарыны ифаделеген электрик джеэттен нейтрал атомлар группасы. Молекулалар бир тюрлю атомдан я да чешит тюрлю атомлардан ибарет ола биле. Меселя, авадаки оксиген эки оксиген атомындан (О2), сув исе эки гидроген атомындан ве бир оксиген атомындан (Н2О) ибарет.
Кирлетиджи: бир де бир шейни, меселя, ава, сув, адамлар я да ашайт малларыны кирлетиджи мадде. Базы кирлетиджилер химиявий мадделердир, меселя, пестицидлер. Башкъа кирлетиджилер радиация, шу джумледен зияде сыджакъ я да ярыкъ ола биле. Атта отлар ве дигер инвазив тюрлерни биокирленювнинъ бир чешити деп саймакъ мумкюн.
Кучьлю: Пек кучьлю я да къудретли шейни (микроб, зеэр, илядж я да экшилик киби) бильдирген сыфат.
Янъылангъан: сынъырсыз денъиштириле бильген ресурскъа аит олгъан сыфат (сув, ешиль осюмликлер, кунеш нурлары, ель киби). Бу, сынъырлы ресурсларгъа малик олгъан ве оларны семерели шекильде эксильтмек мумкюн олгъан янъыланмагъан ресурсларгъа къаршы келе. Янъыланмагъан ресурсларгъа нефть (ве дигер къазылма якъыты) я да нисбетен сийрек расткельген элементлер ве минераллар кире.